Verstilde alledaagsheid

Mijn ouders zijn onlangs in Scandinavië op vakantie geweest. Het licht is er helderder en de luchten zijn er blauwer, vertelden ze. Ook Scandinavische kunst is een spel van licht en natuurlijke kleuren. In de verte doen onderstaande schilderijen me denken aan de werken van Vermeer, die leefde tijdens de Gouden Eeuw. Toen geduld en eenvoud nog deugden waren, en kunst opmerkzaam maakte op de heiligheid van het dagelijks leven.

Honderd jaar geleden

Ik lees een boekje uit 1925 en kom woorden en beelden tegen die wij, bijna honderd jaar later, vergeten lijken te zijn. Destijds kon je bijvoorbeeld ‘begeeren, lieven en wenschen’, terwijl wij alleen nog maar begeren en wensen kunnen; het woord ‘lieven’ is uit de mode geraakt. Toch heb ik jaren geleden, toen ik hevig verliefd was, spontaan een liedje gemaakt waarin ‘Ik lief jou, ik lief jou alle dagen’ voorkwam, alsof lieven een bestaand woord was. Waarschijnlijk was ik door het Engelse ‘to love’ (I love you) en het Duitse ‘lieben’ (ich liebe dich) geïnspireerd. ‘Liefhebben’ of ‘houden van’ klinkt toch eigenlijk minder mooi, minder puur, minder direct dan het simpele woordje ‘lieven’? Misschien kunnen we dat woord in onze taal terugbrengen door het opnieuw te gaan gebruiken, bij- voorbeeld als we lieve dingen prevelen tegen dierbaren, of bij het schrijven van brieven en gedichten.

Lees verder “Honderd jaar geleden”

Lichamen lezen

De mensfiguren van Marlene Dumas hebben iets onpersoonlijks; ze vormen een indruk, een sfeer, een gevoel, zoals een andere mens die in het voorbijgaan of bij een eerste ontmoeting op kan roepen, nog voor je diegene kent of hebt horen spreken. Mensen zijn in de werken van deze Zuid-Afrikaanse kunstenares in eerste instantie hun lichaam, die kwetsbare huls waarin zoveel waarheid over het bijbehorende innerlijk besloten ligt. Dat lichaam – weergegeven in een warme of juist koele kleur – is mooi op een soms duistere oer-manier. Misschien zijn we wel méér ons lijf dan we meestal denken en zouden we moeten leren daar eerlijk over te zijn en ons er minder voor te schamen.

Lees verder “Lichamen lezen”

Drie piëta’s

Letterlijk betekent piëta zoiets als compassie, maar in de kunst wordt er een afbeelding van de dode Christus mee bedoeld, vergezeld door Maria of de engelen. Dit exemplaar is van Giovanni Bellini, een Renaissance-kunstenaar uit Venetië. Zijn Maria treurt op ingetogen, vrome wijze om de dode in haar armen, die niet alleen een naar de aarde afgedaalde God was, maar bovenal haar eigen kind. Bijna een jaar lang heeft ze Jezus in haar buik gedragen, waarna ze hem met al haar inspanningen en liefde heeft opgevoed, erop hopend ooit door hém ten grave te worden gedragen en niet andersom.

Lees verder “Drie piëta’s”

De tedere methode

De minst mondige mensen worden ’s avonds het vroegst in bed gelegd. Het is een uur of zeven, de meeste bewoners zitten voor de televisie, maken puzzels of lezen de krant, maar als verpleegkundige heb je de taak om de jou toegewezen gang, waaraan vijftien kamers grenzen, vóór tienen ‘af te krij- gen’. Meneer M. is zo’n onmondige man. Hij heeft parkinson, waardoor zijn lichaam volkomen verkrampt is en praten moeilijk gaat. Toch sputtert hij tegen wanneer ik de televisie uitschakel en hem in zijn rolstoel de badkamer binnen wil rijden. ‘Als ik u vroeg mag helpen,’ zeg ik tegen hem, ‘dan hoeven we niet zo te haasten. Dan kan ik het allemaal heel rustig en voorzichtig doen.’ Meneer M. stemt onmiddellijk in: bij verpleegkundigen die ruw aan zijn ledematen trekken en hem lomp uit zijn rolstoel hijsen, raakt hij helemaal verstard; zijn lichaam schiet dan in een foetushouding, die het uit alle macht vast blijft houden, vaak tot grote wanhoop van de verpleegkundige. Zelfs zijn hoofd kan dan rood aanlopen, zijn ogen knijpt hij stijf dicht en zijn kaken klemt hij op elkaar, een beetje alsof hij zit te poepen. Vaak verschijnen er tranen in zijn ooghoeken als zo’n verpleegkundige dan nóg meer kracht zet om beweging in zijn ledematen te krijgen, die ze snel uit moet kleden en hullen in een pyama en schoon incontinentiebroekje.

Lees verder “De tedere methode”